W niedzielę 28 września 2025 roku zespół Sztetl zakończył pierwszą edycję Festiwalu Kultury Żydowskiej „Hava Nagila” w Rzeszowie koncertem, który stał się muzycznym uwieńczeniem trzydniowego święta pamięci i kultury żydowskiej. Wydarzenie, zorganizowane przez Fundację Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego przy współudziale Stowarzyszenia Rajsze, Stowarzyszenia Folkowisko, Fundacji O Rzesz! oraz Kina za Rogiem Café, odbyło się w Instytucie Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Zespół Sztetl – strażnicy tradycji klezmerskiej
Sztetl to projekt klezmerski założony z tęsknoty za kulturą i tradycją żydowską kwitnącą w okresie międzywojnia. Formacja powstała w Warszawie, choć wszyscy jej muzycy wywodzą się z Sejn – małego miasteczka w północno-wschodniej Polsce, gdzie byli członkami Kapeli Klezmerskiej Teatru Sejneńskiego.
W standardowym składzie zespół tworzą: Radek Polakowski (akordeon, skrzypce, śpiew), Tomasz Stawiecki (klarnet), Piotr Janiec (tuba) oraz Bartosz Nazaruk lub Mateusz Bartosiewicz (perkusja). Każdy z muzyków naukę gry na instrumencie zaczynał od przygody z muzyką klezmerską.
Unikalna filozofia artystyczna
To, co wyróżnia Sztetl od innych formacji klezmerskich, to bardzo mocne przywiązanie do tradycyjnych brzmień i budowanie repertuaru wyłącznie w oparciu o materiały źródłowe – zapisy nutowe i archiwalne nagrania Żydów z okresu międzywojnia, w tym z archiwum Mirona Zajferta oraz materiałów Ośrodka Pogranicze w Sejnach. Jak wyjaśniał Radosław Polakowski: „Nasza grupa powstała z przekonania, że polska scena muzyki klezmerskiej jest zaśmiecona różnego rodzaju cepelią. My postanowiliśmy sięgnąć do źródeł tej tradycji we Wschodniej Europie”.
Członkowie zespołu podkreślają, że charakterystyczną cechą muzyki klezmerskiej była duża otwartość na lokalne wpływy, dlatego jej wariant wschodnioeuropejski mniej miał wspólnego z bałkańskim stereotypem, a więcej z tutejszymi mazurami i kujawiakami.
Uznanie i osiągnięcia
Zespół Sztetl został wyróżniony na Festiwalu Folkowym Polskiego Radia „Nowa Tradycja” w 2013 roku, co potwierdza wysoką wartość artystyczną formacji. Muzycy występowali w synagogach i ośrodkach ściśle związanych z kulturą żydowską, na weselach i potańcówkach, a także w Pałacu Prezydenckim.
Muzyczne zwieńczenie festiwalu
Koncert Sztetl w niedzielny wieczór zamknął trzydniowe obchody pierwszej edycji festiwalu „Hava Nagila”. Jak pisali organizatorzy na Facebooku: „Zakończyliśmy festiwal koncertem zespołu Sztetl – muzyczną podróżą do świata dawnych sztetli i tradycyjnych klezmerskich brzmień, które ponownie zabrzmiały w Rzeszowie”.
Występ zespołu w Instytucie Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego był okazją dla publiczności do doświadczenia autentycznych brzmień muzyki klezmerskiej w wykonaniu artystów głęboko oddanych tradycji żydowskiej, czerpiącej z bogatego dziedzictwa przedwojennych sztetli – małych miasteczek zamieszkanych przez społeczność żydowską w Europie Wschodniej.
Festiwal „Hava Nagila” w Rzeszowie, sfinansowany m.in. ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowe Centrum Kultury EtnoPolska oraz z budżetu Gminy Miasta Rzeszów, wpisał się w szerszy nurt wydarzeń przypominających o wielowiekowej obecności Żydów na ziemiach polskich i ich nieocenionym wkładzie w kulturę regionu.
